ANALIZA DRUŠTVENO-POLITIČKIH KRETANJA U CRNOJ GORI
jul 2021.

Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM) duže od dvije decenije sprovodi istraživanje političkog javnog mnjenja sa ciljem identifikovanja stavova građana Crne Gore o pojedinim ključnim društveno-političkim pitanjima, a poseban cilj je kontinurano praćenje trendova u dužem vremenskom periodu posredstvom standardizovanih istraživačkih indikatora. Longitudinalno istraživanje predstavlja osnov za analizu političkih i društvenih kretanja u kontekstu političkih promjena i smjene višedecenijske vlasti Demokratske partije socijalista (DPS), sa posebnim osvrtom na poslednje istraživanje koje je sprovodeno od 18. juna do 26. juna 2021. godine.

Uprkos dugoočekivanoj promjeni u političkom životu Crne Gore, nakon 30 godina vlasti dominantno jedne političke partije, suštinske promjene se i dalje se ne događaju poželjnom brzinom i očekivanim rezultatima. Potpisivanje koalicionog sporazuma, u kojem se navodi da će Vlada u potpunosti i predano sprovesti sve reforme potrebne za punopravno članstvo Crne Gore u EU te da će u potpunosti depolitizovati ključne vladine institucije s ciljem obezbjeđenja beskompromisne borbe protiv kriminala i korupcije, nadasve je deklarativne prirode uz nedostatak potrebne političke volje parlamentarne većine. Dodatno, nedovoljna funkcionalnost i operativnost izvršne i zakonodavne vlasti, izraženija je zbog nesaglasja predstavnika Demokratskog fronta sa Vladom i njenim članovima te nerijetkih opstrukcija sa ciljem ometanja redovnog toka rada ova dva nivoa vlasti. Sudsku vlasti i dalje ne karakteriše visok nivo nezavisnosti i odgovornosti. Od formiranja ekspertske Vlade na čelu sa premijerom Zdravkom Krivokapićem, njeni članovi nijesu uradili dovoljno kako bi se mogao glorifikovati pojedinačni ili kolektivni uspjeh u bilo kojoj oblasti, osim da uspješno suzbijaju pandemiju, prema mišljenju građana Crne Gore (39,3%). Odlaganjem dugoočekivanih rezultata nakon 9 godina od otpočinjanja pregovaračkog procesa, sa jedne strane, te izostajanja imenovanja ključnih funkcija u okviru pregovaračkog tima, pasivnost zakonodavne vlasti i krize legitimiteta Vlade sa druge strane, dovelo je do neformalnog aktiviranja klauzule balansa uprkos stalnoj podršci koju evropski zvaničnici pružaju novoj vlasti. I pored očekivanja da usljed promjene vlasti poraste broj onih koji smatraju da Crna Gora ide pravim putem, odnosno pada broja onih koji smatraju da Crna Gora ide pogrešnim putem to se nije dogodilo. Naime, u domenu statističke greške se dogodila promjena, koja je indikativna uzimajući u obzir trenutnu političku krizu. Regresivan trend zadovoljstva učinkom rada Vlade je nastavljen i od 2007. godine prvi put bilježimo istorijski minimum zadovoljstva učinkom Vlade odnosno svaki četvrti građanin Crne Gore je veoma ili uglavnom zadovoljan. Komparativno, može se reći da je skoro duplo manje građana zadovoljno u 2021. (22,7%) nego u 2011. godini (44,1%), kada je izmjereno najveće zadovoljstvom učinkom Vlade.

Čini se da je smjena dugogodišnjeg režima, eo ipso bila dovoljna predstavnicima nove vlasti odnosno parlamentarnoj većini da ukažu kako su se promjene već dogodile, što navodi da kod nove parlamentarne većine, ili makar njenog većeg dijela, nema dovoljnog nivoa osviješćenosti ili političke volje šta se treba mijenjati, kojim intezitetom i brzinom, već su usmjereni na unutrašnje političke obračune, dokazivanje pojedinačne političke snage ili konkretnije snage biračkog tijela. Na političkoj sceni sa visokim nivoom neslaganja glavnih političkih snaga, orijentisanim ka partijskim interesima, u vezi sa osnovnim društvenim i političkim pitanjima svako očekivanje rješavanja krucijalnih pitanja građana je gotovo nemoguće. Tome u prilog govori nekoliko činjenica, i to: 1) odlaganje usvajanja budžeta za tekuću 2021. godinu, koji je naposlijetku usvojen u junu uz veliki broj političkih i ličnih ucjena; 2) povremeni ili stalni bojkot Parlamenta od strane dijela vladajuće većine i opozicije; 3) nastavljanje politizacije javnog sektora na čelnim pozicijama i po „dubini“; 4)izostanak kontinuiranog dijaloga ideološki različitih političkih partija i 5) potenciranja identitetskih i nacionalnih pitanja. Osim navedenog, efikasnost društvenih i političkih reformi nove vlasti ima suštinski problem – nepostojanje unaprijed definisane strategije sa jasnim ciljevima, odnosno najčešće možemo govoriti o ad hoc odlukama i reformskim procesima, djelimično isključujući reforme u pravosuđu. S druge strane, tamo gdje postoji jasan cilj, usljed nedovoljne jake političke volje i legitimiteta odustaje se ili se odlažu reformska rješenja poput pitanja Zakona o državljanstvu i prebivalištu, Odluke o kriterijumima za utvrđivanje uslova za sticanje crnogorskog državljanstva, kao i Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o registrima prebivališta i boravišta. Nerijetko izmjene važećih zakonskih rješenja sprovode se bez sveobuhvatne analize, poput Zakona o radu, ali i bez konsultovanja Evropske komisije i Savjeta Evrope. Stoga, nije neočekivana kriza povjerenja u institucije, posebno političke. Ukoliko izuzmemo, društvene institucije sa kojima građani imaju neposredan i „emotivni“ odnos poput sistema obrazovanja, SPC i zdravstvenog sistema, kod kojih takođe mjerimo pad povjerenja, sve ostale institucije se nalaze ispod 40 % povjerenja građana pri čemu je najizraženiji pad povjerenja u sudstvo. Povjerenje u političke institucije, konkretno Vladu, predsjednika, Skupštinu, policiju, vojsku, policiju i političke partije je na najnižem nivou od 2014. godine, što je ukazuje na neophodnost sprovođenja suštinskih strukturnih i sistematskih promjena i stavljanja građanina u fokus svog djelovanja. Članovi Vlade nerijetko u javnosti izgledaju preopterećeni svojim obavezama usljed objedinjavanja različitih resora i neadekvatne institucionalne memorije. Učestalost izmjena kadrovskih rješenja dodatno opterećuje ostvarivanje ciljeva, a neimenovanje državnih sekretara ili generalnih direktora gotovo uobičajena pojava. Iako je jedan od prioriteta nove Vlade – stvaranje povjerenja javnosti i potpuna transparentnost rada državne administracije, prethodnih osam mjeseci obilježio je pad povjerenja i netransparentnost rada državne administracije, pa dostupnost informacija je postala luksuz posebno kada je u pitanju transparentnost Ministarstva finansija i socijalnog staranja, gotovo jednako kao i tokom vladavine DPS-a. Afere koje prate ministra ekologije, prostornog planiranja i urbanizma, doskorašnjeg ministra pravde, ljudskih i manjinskih prava, ali i ostale, govore da prioriteti iz premijerovog ekspozea ostaju po strani, što dovodi do veoma niskih ocjena ministarstava, pa se procenat građana koji smatraju da ministarstava rade veoma ili uglavnom dobro kreće od 24,8 % (Ministarstvo vanjskih poslova) do 33,6% (Ministarstvo zdravlja).

 

Crnogorsko društvo je par excellence političko društvo i gotovo ne postoji način da se bilo koje pitanje ne prelama kroz prizmu političkih podjela i često usko-stranačkih političkih interesa. Umjesto da se pažnja usmjerava na razvoj autonomne građanske javnosti, jačanje kritičkog razmišljanja, smanjenje polarizacije društva, nacionalizma i kleronacionalizma, naše društvo predvode politički lideri vlasti i opozicije koji dodatno narušavaju međuljudske odnose, podstiču društvene podjele i zanemaruju evropske standarde i vrijednosti koje su u interesu ukupne demokratizacije društva. Odsustvo društvene dinamike i stalno izbjegavanje rješavanja ključnih političkih i ekonomskih problema, oligarhijske tendencije sa klijantelizmom kao modelom poželjnog političkog ponašanja, praćene nepotizmom, ideološkim kriterijumom kadrovske selekcije i korupcijom već dugo vremena doprinosi ovakvom stanju društva i države Crne Gore, te održavanju ovakvog stanja. Iako nijedan od političara ne ostvaruje dobru prosječnu ocjenu, od dolaska na vlast predsjednik Skupštine i potpredsjednik Vlade bilježe veće prosječne ocjene, dok su ostali političari zabilježili niže prosječne ocjene u odnosu na 2020. godinu. Svakako političar koji oštro dijeli javnost je predsjednik Crne Gore, koji ima najveći udio najveće ocjene, ali i najveći broj najmanje. Od dolaska na vlast Demokrate još vidljivije vode politiku balansa što izaziva podršku kod prosječnog glasača, zbog čega bi ovu partiju podržalo 18,4 % crnogorskog biračkog tijela, dok bi URA zabilježila gotovo jednak rezultat (6,4 %) sa poslednjih parlamentarnih izbora što ukazuje da od stupanja na vlast nijesu pridobili značajniju podršku biračkog tijela. Dok Demokratski front, iako dio parlamentarne većine, najčešće vodi predizbornu i antirežimsku retoriku, DPS djelimično i dalje nastavlja sa državotvornog politikom i insistiranju na pitanju zaštite crnogorskog identiteta bez većih promjena unutar partije. Za razliku od DPS-a koji nastavlja sa regresivnim trendom podrške biračkog tijela (31 %), Demokratski front na krilima pobjede na parlamentarnim izborima 2020. nastavlja da ostvaruje podršku kod građanstva (18,7 %). Partije manjina se nalaze na jednakom nivou podrške poput one ostvarene na parlamentarnim izborima, dok građanske partije poput SDCG i SDP nastavljaju sa blagim trendom pada nakon parlamentarnih izbora i to 3,4 % odnosno 3 %. Očigledno, nekadašnja institucionalna podrška bivšim partijama vlasti sve više nestaje, a izgleda za povećanje koalicionog potencijala DPS-a je sve manje. S tim u vezi, svjesni prethodno navedene činjenice, DPS je na poslednjem kongresu partije akcentovao potrebu sve veće homogenizacije društva oko prioritetnih interesa, političko i intelektualno liderstvo koje će podstaći prevazilaženje istorijskih podjela. Istovremeno, mijenjaju vizuelni identitet i poručuju građanima da žele društvo znanja, slobode i građana, što preusmjerava pažnju sa nacionalnih i identitetskih pitanja. Međutim i pored očekivanja da će kongres donijeti značajnije promjene trenutno najjače opozicione partije, personalne promjene nedovoljno afirmisanim ljudima sa neznatnim političkim iskustvom se ne mogu posmatrati suštinskom transformacijom i primjenom naučenih lekcija nakon izbornog kraha i nemogućnosti formiranja nove koalicije DPS-a sa tradicionalnim i drugim partnerima.

Zdravko Krivokapić je, kao nestranačka ličnost, bio nosilac koalicije ZBCG i po opštem mišljenju, došao na mjesto premijera Vlade Crne Gore na predlog SPC. Od samog početka govorilo se o značajnom odstupanju Krivokapića od koalicije ZBCG, kao i neslaganja koji se ogledaju u bojkotu Parlamenta od strane poslanika DF-a. Istovremeno DF je oštro protiv djelovanja Vlade i premijera zbog čega često opstruiraju njihov rad, a nagovještaji rekonstrukcije Vlade, pa i smjene samog premijera su dostigli vrhunac nakon razrješenja Vladimira Leposavića kao ministra pravde, ljudskih i manjinskih prava. Takođe, iako se strogo govorilo da će Vlada biti isključivo ekspertska danas imamo sve više predstavnika političkih partija – gotovo svih, sa najmanje predstavnika oko DF koalicije zbog čega i ne iznenađuje protivljenje DF u vezi sa trenutnom Vladom. Međutim, iako DF ne vjeruje ili ne priznaje u podršku koju ima premijer Krivokapić, formiranjem svoje političke partije bi mogao obezbijediti parlamentarni status jer, po istraživanju, 4,9 % građana bi sigurno ili vjerovatno glasalo za nju. Imajući u vidu bojkot Parlamenta od strane najveće partije opozicije i DF-a, neophodno je pronaći rješenje koje će stabilizovati političke prilike u zemlji poput rekonstrukciji vlasti sa različitim spektrom opcija same rekonstrukcije ili o prijevremenim parlamentarnim izborima. Dodatno, status quo u području pravosuđa se nastavlja i nakon smjene vlasti, a napredak je težak ili neizvjestan bez dvotrećinske ili tropetinske većine u Parlamentu. Nedostatak dijaloga i političke volje je očigledan i kod ovog pitanja zbog čega suštinske promjene izostaju i sa novom vlašću, uprkos očekivanja pomjeranja sa mrtve tačke. Tako, oko 70 % pristalica bivše vlasti misle da vanredne izbore treba raspisati što prije, dok, nasuprot njih, pristalice trenutne vlasti misle da bi ih trebalo održati u redovnom terminu.

Predstavnici bivše i sadašnje vlasti, kao i mediji, svoju pažnju najviše usmjeravaju ka uspostavljanju stabilnih međunacionalnih odnosa i rješavanju crnogorskog/srpskog nacionalnog pitanja u Crnoj Gori. Nasuprot tome, svega 4,9% građana smatra da su to prioriteti kojima se trebaju baviti predstavnici Vlade. Pandemija COVID-19 je dodatno demaskirala crnogorsku ekonomiju i pružila još jedan dokaz na neophodnost diversifikacije usljed prevelike zavisnosti crnogorske ekonomije od turizma. S tim u vezi, 54,9 % građana smatra da Vladin ključni prioritet u unutrašnjoj politici mora biti borba za bolji životni standard i nova radna mjesta, a jednako mora biti posvećena borbi protiv kriminala i korupcije.

Relevantni društveni subjekti poput medija umjesto da doprinese reformskim procesima koji vode ka usvajanju evropskih standarda i vrijednosti, sve više zauzimaju sopstveni prostor zalažući se za stavove i mišljenja određenih političkih subjekata i njihovih predstavnika, izostavljajući objektivnost i nezavisnost prilikom medijskog izvještavanja. Tim prije i ne čudi dodatna polarizacija medijskog scene i okruženja koji ima izuzetno visok stepen uticaja na formiranje mišljenja i odluke javnog mnjenja Crne Gore. Činjenica je da građani u Crnoj Gori nemaju dostupan medij koji ih informiše nepristrasno i nezavisno, dodatno podstiče polarizaciju crnogorskog društva, a medijska scena je standardizovala i normirala pristrasnu političku konotaciju pri svom izvještavanju. Posebno je neprihvatljivo za javni servis koji se finansira iz budžetskih sredstava. Uprkos činjenici da je izbor novog Savjeta RTCG pratio najtransparentniji proces do samog imenovanja, ne mogu se očekivati značajne promjene kada je u pitanju nepristrasno odlučivanje, jer postoje ozbiljne sumnje da Savjet RTCG rezultat neformalnog lobiranje kod stranaka nove parlamentarne većine, što je bila i odlika prethodnog režima.

Uprkos različitim faktorima poput uticaja proruskih medija, odugovlačenja pregovaračkog procesa, smjene vlasti i slično, veoma ohrabruje da su građani Crne Gore u najvećoj mjeri prozapadno orijentisani kada je riječ o spoljno-političkom određenju države odnosno jasno je opredjeljenje građana da Crna Gora treba da se oslanja na zapadne partnere u spoljnoj politici. Pitanje članstva u EU je gotovo jedino pitanje oko kojeg postoji opšti društveni konsenzus, a postavljeno je ad acta za sve vrijeme vladavine DPS-a, kao i sada od potpisivanja koalicionog sporazuma. Svakako, devetogodišnjica pregovaračkog procesa opominje da Crna Gora nema dovoljno snažne institucionalne i administrativne kapacitete da ovaj proces ide bržom dinamikom, ali ni političke volje o kojoj se već dugi niz godina implicitno govori, a sa usvajanjem nove metodologije i eksplicitno. Nedostatak ovih kapaciteta je posebno vidljiv dolaskom nove vlasti, jer dinamika koncipiranja pregovaračke strukture ide toliko sporo da je bilo potrebno preko osam mjeseci da se imenuju šefovi radnih grupa. Takođe, veoma je upitno kako će proces dalje teći jer nema izgleda za imenovanje novog ministra pravde, ljudskih i manjinskih prava, a opštepoznato je da su okosnica pregovaračkog procesa poglavlja 23 i 24. S druge strane, očekivanja nove vlasti da ćemo postati članica EU 2024. godine ne djeluju realno, jer kao i kod prethodne vlasti, ne postoji dovoljna politička volja za reformskih procesima. Zasigurno volja nekoliko pojedinaca ne čini volju trenutne ukupne vlasti. Ovo prepoznaju i sami građani, s obzirom da 21,4 % građana smatra da će istim intezitetom trenutna Vlada nastaviti pregovarački proces, dok 26,4 % građanin da će se pregovarački proces znatno usporiti. Uglavnom, građani i dalje posmatraju EU kao ideal vrijednosti i životnog standarda, bez obzira da li se radi o pristalicama nove ili bivše vlasti zbog čega 70 % građana podržava učlanjenje Crne Gore u EU dostigla. Neophodno je ukazati da su pristalice nove vlasti najčešće vezivali evropski put sa DPS-om, ali nakon obezbjeđivanja stalne podrške EU i njenih zvaničnika novoj Vladi, isti su pružili dodatnu podršku ovom procesu zbog čega je procenat onih građana koji podržavaju članstvo Crne Gore u EU povećan za oko 16 odsto u odnosu na avgust 2020. godine.. Iako se od strane pristalica i predstavnika nove vlasti NATO alijansa posmatra kao vojna sila koja je izvršila vojnu intervenciju, nova politička konstelacija i jačanje saradnje unutar NATO alijanse uticali su na modifikovanje stava kada je u pitanju naše članstvo u ovoj alijansi. S tim u vezi, bilježi se povećanje broja onih građana koji podržavaju članstvo Crne Gore u ovom savezu, (44,7 %)ali se smanjuju i broj onih koji se protive ovom članstvu (34,5 %).

Nasuprot ostvarivanju dosadašnjeg značajnog napretka kada je riječ o sekularnosti države, formiranje nove Vlade i parlamentarne većine negativno je doprinijelo jačanju uticaja Srpske pravoslavne crkve (SPC) i produbljivanju jaza u već ozbiljno polarizovanom društva. Najave da Crna Gora više neće biti podijeljena zemlja, te da više neće biti oštra politička podjela na dvije opcije - jedne oličenoj u bivšoj vlasti koja se ideološki ogleda u državotvornoj politici, modernoj i sekularnoj državi, i drugoj koja se ogleda u opovrgavanju rezultata i politike DPS-a, značajnim miješanjem crkve i nezapadnom spoljno-političkom orijentisanošću, nije se dogodila već danas govorimo o crnogorskom društvu koje nakon dugog niza godina u fokusu ima ona pitanja – poput negiranja genocida u Srebrenici, državnog statusa, uticaja crkve i države Srbije na unutrašnja pitanja Crne Gore, kao i održanja građanskog koncepta i poštovanja prava manjina. Uticaj SPC godinama je prisutan na različitim nivoima. Nedvosmisleno je veoma vidljiv nakon usvajanja Zakona o slobodi vjeroispovjesti, decembra 2019. godine. Protesti SPC-a, putem litija i molebana, su privukli veliki broj građana koji je na samom početku imao odlike vjerskog protesta zbog izglasnog zakona, dok se nakon toga pretvorio u vrstu političkog protesta sa obilježjima koja nijesu dio crnogorskog identiteta i države Crne Gore što se ispostavilo kao očekivano u susret parlamentarnim izborima imenovanjem sadašnjeg premijera za nosioca koalicije čiji je ključni prioritet bila izmjena navedenog zakona, od kada efekti uticaja SPC bivaju sve više očigledni i bez potrebe za prikrivanjem. Dominantno mišljenje građana je da je uticaj SPC na Vladu pretjerano veliki ili snažniji nego što je bio prije promjene vlasti, a za navedeno postoji niz faktora koji stvaraju dodatni prostor za vidljivost uticaja SPC na Vladu i odluke koje donosi i to: 1) imenovanje crkvi bliskih predstavnika Vlade Crne Gore, 2) netransparetnost Vlade kada je u pitanju Temeljni ugovor sa SPC; 3) kršenje epidemioloških mjera u jeku pandemije bez posledica po sveštenstvo i 4) izmjenama Zakona o slobodi vjeroispovjesti kao odgovor na podršku u toku parlamentarnih izbora 2020. godine.

Sljedstveno uticaju SPC, neminovan je uticaj i države Srbije koji se ključno ogleda na dva nivoa zbog čega većina građana (56,6 %) smatra da je veći uticaj države Srbije nego što je bio prije smjene vlasti na Vladu Crne Gore. Prvi nivo je uticaj na predstavnike nove parlamentarne većine, konkretno poslanicima DF-a, o unutrašnjim pitanjima i odlukama Crne Gore poput pitanja Rezolucije o Srebrenici, slanju vojnika na Kosovo u okviru NATO alijanse i slično. Drugi nivo se ogleda kroz uticaj na nedavno održane lokalne izbore u Nikšiću i Herceg Novom i težnju vlasti Srbije da putem različitih mehanizama utiče na izborni proces i rezultat.

Popis stanovništva predstavlja jedno od ključnih pitanja predstavnika nove parlamentarne većine u stalnoj namjeri da se broj Srba poveća u Crnoj Gori. Ipak, preko 90 % građana će se jednako nacionalno izjasniti na predstojećem popisu, kao i 2011. godine, a svaki drugi građanin smatra da se popis treba održati ove godine, što znači da se ne mogu očekivati bilo kakve drastične izmjene kada je u pitanju nacionalna struktura stanovništva u Crnoj Gori.

Većinski dio vladajuće koalicije je velikosrpski orijentisan i svakodnevna retorika je vrlo indikativna kada se govori o državnom statusu Crne Gore. S toga, potrebno je zaključiti takvu retoriku imajući u vidu da je preko 70,6 % građana stava da je Crna Gora nezavisna država i da to više ne treba biti pitanje o kojem se govori u javnosti.

Analizirajući trendove kretanja o ključnim društveno-političkim pitanjima, a imajući u vidu polarizovano društvo i uticaje različitih političkih struktura, nedvosmisleno se može ukazati na zrelost crnogorskog društva s obzirom na prozapadnu orijentisanost i težnju ka rješavanju osnovnih životnih pitanja bez obzira na političku i vjersku pripadnost, te stalno postavljanje novih ciljeva i očekivanja koji će dalje voditi ka demokratizaciji Crne Gore, usvajanju evropskih vrijednosti i osnaživanju države kao građanske, sekularne i antifašističke tvorevine. S druge strane, društveni trenutak (period, vrijeme...) nakon trodecenijske vladavine DPS-a zahtijeva strukturalne kvalitativne promjene zbog čega su očekivanja javnosti usmjerena ka depolitizaciji institucija sistema, jasnim reformama i održivim rješenjima. Ona trebaju da rezultiraju efikasnim političkim i društvenim sistemom u interesu građana nasuprot povlađivanja partijskim i ličnim interesima koje su dovele do zarobljenog i nefunkcionlog sistema sa slabim ili nepostojećim sistemom odgovornosti

 

Analitički tim CEDEM-a

 


 

Screenshot 2021 06 30 at 12.51.22

CEDEM je na današnjoj konferenciji za medije predstavio rezultate istraživanja političkog javnog mnjenja Crne Gore, koje je sprovedeno u periodu od 18. juna do 26. juna 2021. godine na uzorku od 1015 građana Crne Gore. 

Kao i  ranijih godina, kada su važni politički događaji u pitanju, CEDEM je sproveo sveobuhvatno istraživanje u cilju identifikovanja stavova građana Crne Gore o pojedinim ključnim društveno-političkim pitanjima, a poseban cilj je kontinurano praćenje trendova u dužem vremenskom periodu posredstvom standardizovanih istraživačkih indikatora. Uslijed toga, sljedeći indikatori imaju centralno mjesto u CEDEM-ovim istraživanjima: podrška EU i NATO, povjerenje građana u državne institucije, Vladu, političke i/ili javne ličnosti, rejting političkih partija i sl, tj. indikatori koji pripadaju korpusu standardnog mjerenja u domenu političkog javnog mnjenja Crne Gore.

Rezultate istraživanja,  koje možete preuzeti ovdje predstavili su Milena Bešić, direktorica CEDEM-a i Marko Pejović, programski menadžer.